Metnin transkripsiyonu Yazı İşleri Müdürümüz Emrah Zorba tarafından yapılmıştır. Günümüz Türkçesiyle Eylül 2026 sayımızda yayımlanmıştır.
Fırka ve Heyet İdaresi
Madde 1: İttihad ve Terakki Fırkası meclis-i mebusanı İttihad ve Terakki Cemiyyeti programını kabul ile fırkaya dahil olmuş azasının heyet-i mecmuasından müteşekkildir. Cemiyyetin siyasi programıyla işbu nizamnamesi ahkâmını kabul ve namusuyla teyid eden her mebus fırka kararıyla fırkaya aza olabilir.
Madde 2: Grup azasına terettüp eden en mühim vazife İttihad ve Terakki Cemiyyeti programı muhteviyatının Meclis-i Mebusan’da terviç-i ahkâmıyla iktisab-ı kanuniyyet etmesine çalışmakdır.
Madde 3: Azadan her biri fırkada fikir ve ictihadını serbestçe beyan ve müdafaa hakkına malikdir. Fırkaca ekseriyyet-i ârâ ile ittihaz edilen mukarrerat azanın kâffesi için vacibü’r-riaye ve lazımu’t-tatbikdir.
Madde 4: İttihad ve Terakki Fırkası cemiyyeti vekil-i umumiyyesinin taht-ı riyasetinde grubun azası meyanından yedi zatdan mürekkeb heyet-i idaresi vardır.
Madde 5: Heyet-i idare azası fırkaca re’y-i hafi ile intihab olunur. Müddet-i hizmeti bir senedir. Reisin tayiniyle azadan birisi fırka kitabet ve idare memurluğu ve birisi de heyet-i idare kitabet vazifesini ifa eder.
Madde 6: Heyet-i idarenin kararları ekseriyyet-i ârâ ile ittihaz olunur. Tesavi-i ârâ vukuunda reisin bulunduğu taraf terviç olunur.
Heyet-i İdarenin Vazifesi
Madde 7: Heyet-i idare fırkanın muamelat-ı umumiyyesini idare ve aza arasındaki münasebat-ı samimaneyi idame ve fırkanın yevm-i ictimalarını tayin ve ruznameyi tanzim etmekle mükellefdir.
Madde 8: Heyet-i idare haftada lâ-ekall bir defa ictima ider. Reisin tensibiyle fevkalade olarak da ictima edebilir.
Madde 9: Heyet-i idare fırka azası tarafından verilen takrirleri tedkik ve ait oldukları nezaret ve dairelerde takip ve intaç ile neticesini sahib-i takrire tebliğ eder. Ve fırkanın heyet-i umumiyyesine muhtac-ı müzakere gördüklerini heyete arz ve lüzumu takdirinde ve takrir sahibinin talebi halinde ifayı malumat istima eyler.
Madde 10: Heyet-i idare meclisin münakid bulunduğu zamanlarda meclis-i umuminin tensibiyle reisin teklif edeceği bazı mesailde muhtelif fırkalarla (…) efkar husulü için mezkur fırkalar rüesasıyla müzakere ve neticesini fırka azasına tebliğ eyler.
Fırka Azasının Vazifesi
Madde 11: Meclis-i Mebusan’da daima toplu bir ekseriyyet istihsali için muntazaman devam ve müzakerata iştirak etmek azanın vazife-i asliyyesidir. Devam etmeyen aza hakkında heyet-i idare ittihaz edeceği kararı fırkaya arz eder.
Madde 12: Fırkaca mektum tutulması taht-ı karara alınan müzakerat ve mukarreratın tarz-ı cereyan ve şekli hakkında iltizam-ı mahremiyyet azanın her biri için vecibe-i vicdaniyye ve siyasiyyedir.
Madde 13: Grup azası müzakere salonu haricinde fırkanın kararı aleyhine beyanatta bulunmamak ve tenkidat icra etmemekle mükellefdir.
Madde 14: Fırka azası fırkanın kararı olmaksızın fırka namına devair-i hükümet ve müessesat-ı saireye müracaat etmekden memnudur.
Madde 15: Fırka azası muhassasat-ı seneviyyelerinden yüzde birini fırka masarıfı karşılığı olarak grup veznesine i’ta edecekdir. Fazla mikdardaki teberruat dahi kabul edilir.
Madde 16: Mevadd-ı sabıka hükmüne riayet etmeyen aza hakkında heyet-i idare ittihaz edeceği kararı fırkaya arz eder
Fırka Katip ve İdare Memurunun Vazifesi
Madde 17: Fırka katip ve idare memuru fırkanın müzakeratını hülasaten zapt ve defter-i mahsusa kayd eyler, heyet-i idare mukarreratını ve ictima günlerini ve ruznameye vesait-i münasibe ile azaya tebliğ eyler.
Madde 18: Fırkanın malumat-ı maliye ve hesabiyyesini ve varidat ve sarfiyatını tanzim ve murakebe etmek katip ve idare memurunun vazifesidir. Varidat ilm-ü haber mukabilinde kabz ve sarfiyat senedat ve vesaik-i müsbite mukabilinde ve heyet-i idare kararıyla icra olunur.
Heyet-i İdare Katibinin Vazifesi
Madde 19: Heyet-i idare katibi aza tarafından verilecek takrirleri defter-i mahsusa tahrir ve heyete takdim ve müzakerat ve mukarreratı kayd ve tanzim eder
Usul-i Müzakere
Madde 20: Grub-ı heyet-i idarece tayin ve tebliğ olunacak günlerde ictima münhasıran ruznamede münderiç mevaddın tedkikiyle iştigal eyler. Ruznameye derç edilen bir teklif riyasetçe tensib ve heyetçe kabul edilirse o ictimada da müzakere olunabilir. Tensib edildiği takdirde nihayet bir hafta zarfında akd edilecek ictima(y)a talik olunur. Fırka azasından on beş zatın tahririri teklifi ile heyet-i idarenin fırkayı ictima(y)a davet etmesi zaruridir.
Madde 21: Fırka azası mertebenin nisab-ı nısfından bir fazlası bulunmadıkça hiçbir karar ittihaz edemez. Ruzmanede münderiç mevad hakkında bi’l-vekale rey vermek caiz değildir. Ancak mazeret-i meşruadan dolayı fırka müzakeresinde isbat-ı vücut edemeyen aza mazeretlerini ve reylerini tahriren riyasete tebliğ ettikleri takdirde tahrir-i reyleri kabul olunur ve vekilin reyi asilin reyi addolunarak ekseriyyet teşkiline medar olur.
Madde 22: Rey-i işari veya hafi veyahut tayin-i esami? İle olmak üzere üç suretle cem olunur rey-i işari el kaldırmak ve ayağa kalkmak ve rey-i hafi imzasız ve tayin-i esami imzayı pusulalara yazmakdır. Azadan on beş zat tarafından tahriren teklif vaki olur ve heyetçe ekseriyyetle kabul edilirse rey-i hafi veya tayin-i esami usulüyle reye müracaat olunur. Azadan her biri müzakere edilen bir maddede müstenkif olarak kalmak salahiyyetine de malikdir. Bir meselenin sülüsan ekseriyyet-i ârâ ile karara iktiran ettirilmesi aza-yı mevcudenin yirmisi tarafından tahriren teklif edilir ve heyetçe ekseriyyetle kabul olunursa bu usul ile rey istihsal olunur.
Madde 23: Reisden söz talep ve istihsal edilmeksizin beyan-ı mütalaa edilemez. Riyaset tarafından sıra ile kime söz verilirse o zat mütalaat ve içtihadatını söyler. Söz söylerken riyasete ve heyet-i umumiyyeye hitab edilir. Hatip sözünü bitirmedikçe diğeri tarafından başlanılamaz ve yekdiğerine cevap suretiyle veya refiklerine karşı istihza ve tezyif tarikiyle irad-ı kelam olunamaz. Sadedden hariç söz söyleyen hatip riyaset tarafından sadede davet olunur. Üç defa daveti müteakip sadede adem-i itaatte ısrar eden hatibi reis men eder. Men tebliğine itaat etmeyen zata karşı fırka kararıyla ihtar icra edilir. aynı celsede üç defa ihtar cezasına maruz kalan reisin emriyle müzekere odasından dışarı çıkartılır. Fırkanın müteahidetı aleyhinde veya rufekasına karşı istihza ve tezyif eden söz söyleyen hatip riyaset tarafından men edilir. Aynı celsede üç defa men tebliğine maruş kaldığı halde adem-i itaatte ısrar eyleyen aza fırka kararıyla azalıkdan ıskat edilir.
Madde 24: Ruznamede münderiç bir madde hakkında müzakerenin kifayet ve adem-i kifayeti teklif olunduğu takdirde riyasetçe biri aleyhde diğeri lehde olmak üzere sıra ile iki zata söz verildikden sonra reye müracaat eyler.
Madde 25: Vükela-yı devletden vuku bulacak istifacılar? Fırkanın ekseriyyet-ârâsıyla kabul olundukdan ve sualler heyet-i idare reisine malumat verildikden sonra vaki olacakdır.
Madde 26: İşbu nizamnamenin kabul ve tebdil ve ta’dili ekseriyyet-i sülüsan ârâ ile icra edilebilir.
