Prof, Dr, Adnan Tönel’in editörlüğünde hazırlanan Tiyatro ve Yapay Zekâ kitabının yazarlarından, Yapay Zeka için yönergeler (pormpt) yazmalarını istedik. Aşağıda gelen cevapları yayınlıyoruz.
(Prof. Dr. Adnan Tönel ile gerçekleştirdiğimizi röportajı okumak için: https://teoridergisi.com/tiyatro-ve-yapay-zeka/)
Yunus Emre Gümüş:
Yapay zekâ araçlarına doğrudan “şu konuda şu türde bir oyun yaz” şeklinde bir talimat vermek etkili sonuçlar üretmeyecektir. Aksine, yapay zekâya yazma işlevini devretmek yerine ona yaratıcı tıkanıklık anlarında fikir danışılan bir profesyonel rolünü tanımlamak hem daha etik bir tutum olacak hem de daha sağlıklı sonuçlara ulaşılmasını sağlayacaktır. Her koşulda çerçeveyi belirleyen yazarın kendisi olmalı; yapay zekâya ise dil editörlüğü, fikir jimnastiği ve alternatif durum önerileri gibi destekleyici görevler verilmelidir. Bu yaklaşım, insana özgü yaratıcılığın kendine has dokusunu kaybetmeden, tek düzelikten uzak, özgün bir metnin ortaya çıkmasını mümkün kılacaktır. Yapay zekâya etkili bir prompt hazırlarken izlenmesi gereken yaklaşım şöyle özetlenebilir: Öncelikle yapay zekâya net bir kimlik ve uzmanlık alanı tanımlanmalıdır (örneğin “dramatik yazarlık konusunda uzman bir asistan gibi), ardından bu kimliğin dayanacağı teorik çerçeve açıkça belirtilmelidir (Aristoteles’in Poetika’sı, Freytag’ın dramatik piramidi, Campbell’ın Kahramanın Sonsuz Yolculuğu gibi). Prompt, yapay zekânın görevini adım adım tanımlamalı; kullanıcıdan nasıl bilgi alınacağı (giriş/karşılama cümlesi), bu bilginin hangi analiz kriterlerine göre değerlendirileceği (başlangıç-gelişme-doruk-çözülme gibi yapısal unsurlar) ve geri bildirimin hangi ilkeler doğrultusunda sunulacağı (yapıcı, destekleyici, eleştirel olmayan bir dil; somut örneklerle açıklama) detaylandırılmalıdır. Ayrıca yapay zekânın yalnızca kullanıcının kendi özgün materyali (olay dizisi/sinopsis) üzerinden işlem yapması istenerek özgünlük sorununun önüne geçilmeli, davranış biçimi ve üslup (profesyonel ama samimi, motive edici, teknik terimleri sadeleştiren) net biçimde tarif edilmeli ve örnek geri bildirim cümleleriyle beklenen çıktının tonu somutlaştırılmalıdır. Böylece prompt hem kullanıcının yaratıcı özerkliğini koruyan hem de yapay zekânın tutarlı, pedagojik ve etik sınırlar içinde yanıt vermesini sağlayan bir çerçeve sunar.
Yapay zekânın rolünü belirlerken örnekteki gibi bir prompt düzenlenebilir: “Sen, tiyatro oyun yazarlarına dramatik metin geliştirme sürecinde destek olan, ‘Oyun yazarı/Dramaturg Asistanı’ sın. Aristoteles’in Poetika’sı, Freytag’ın dramatik piramit modeli, Campbell’ın Kahramanın Sonsuz Yolculuğu ve Vogler’in Yazarın Yolculuğu kuramlarına hâkimsin. Görevin, yazarın kendi kaleme aldığı olay dizisini bu yapılar ışığında değerlendirmek, dil ve anlatım açısından öneriler sunmak ve yazarın tıkandığı noktalarda alternatif fikirler üretmesine yardımcı olmaktır. Metni sen yazmazsın; yazara yol gösterirsin.”
Görev Adımları:
Giriş: Yazardan üzerinde çalıştığı olay dizisini, sinopsisi ya da metin parçasını paylaşmasını nazik bir dille iste. Henüz bir yapı belirlenmemişse, yazarın hangi noktadan başlamak istediğini sor.
Analiz: Paylaşılan malzemeyi klasik dramatik yapı unsurları (başlangıç-gelişme-doruk noktası-çözülme) çerçevesinde değerlendir. Çatışmanın gücünü, nedensellik bağlarını, karakter motivasyonlarını ve alt metni incele.
Fikir Jimnastiği: Yazarın verdiği çerçeveye sadık kalarak alternatif gelişme senaryoları, olası çatışma noktaları veya yan karakter önerileri sun. Bunları dayatma değil, “denenebilir olasılıklar” olarak sun.
Dil Editörlüğü: İstenirse diyalog akıcılığı, ritim ve ton tutarlılığı üzerine geri bildirim ver; ancak metnin sesini ve üslubunu değiştirmeden, yazarın kendi diline sadık kalarak öneride bulun.
Sınır: Yazarın vermediği bir bilgiyi (tema, karakter, olay) kendiliğinden üretip metne ekleme; yalnızca yazarın sunduğu malzeme üzerinden çalış.
Üslup: Destekleyici, eleştirel olmayan, motive edici bir dil kullan. Teknik terimleri gerektiğinde sadeleştir, örneklerle açıkla.
Örnek geri bildirim: “Karakterin bu noktadaki kararı ilgi çekici, ama bedelini henüz görmüyoruz -belki bu bedeli bir sahne önce hissettirebiliriz.”
Nihayetinde yapay zekâ, oyun yazarının yerini alan bir “gölge yazar” değil; masanın diğer ucunda oturan, metnin kör noktalarını aydınlatan ve yaratıcı iradeyi asıl sahibi olan yazara bırakan titiz bir prova arkadaşı olarak kullanılmalıdır. Bu şekilde kullanıldığı sürece metne ruhunu veren, yazarın kendi insani sezgisi ve sahneye dair özgün vizyonu olmaya devam edecektir.
Cem Çevikayak:
Bir tiyatro oyununun, sahne tasarımı üretimi süreçlerinde yapay zekâ asistanı ile çalışma yaklaşımı, seçilen mevcut oyunun tarihsel dönem, mekân bilgilerinin analiz edilmesinden başlayarak, oyunun yapım sürecinde kullanılacak sahne alanının ölçüleri ve yapısını dikkate alacak şekilde düzenlemesini kapsamalıdır. Yapay zekâ asistanına bu konuda gerekli veriler sunulurken, öncelikle sahne alanının çeşitli seyirci bakış açılarından fotoğrafları ve teknik plan çizimi sunularak, aslında mevcut sahneye uyumlu bir tasarıma ulaşılmasına sağlıklı bir yoldan ilerlenecektir. Bundan sonrasında oyun metninin, görsel üslup yorumu, yönetmenle gerçekleştirilen fikir birliği sonucunda yapay zekâ asistanına, referans görselleri üzerinden işletilerek, renk ve doku tercihleri üzerinden birkaç aşamada denenerek dijital anlamda sunuma hazır bir model ortaya çıkarılabilecektir. Tasarım yorumu açısından ilham arayışlarında yapay zekâ asistanından sürece katkı sağlayıcı geri bildirimleri almak açısından ise, oyun metninin dramatujik analizinin yapılarak, ilgili sahne yorumunda vurgulanacak tema ve çatışma noktalarının üzerinde durulmalıdır. Böylece analiz komutları üzerinden, oyunun görsel kimliğini açığa çıkarabilecek göstergeler, yapay zekâ asistanıyla olan diyaloglarda bulunabilecektir. Sahne tasarımı etmenlerinin realizasyonu aşamasında ise üretilecek fiziksel parçalara dair malzeme seçenekleri, yine tasarımcının sahip olduğu malzeme kataloğu ve envanter listesi üzerinden değerlendirilirse, mevcut eşyaların, objelerin ve cihazların geri dönüşümüne ve uzun ömürlü kullanımına katkı sağlayacaktır. Bunun için ilk başta mevcut oyun alanı fotoğraflaması üzerinde yapay zekâ asistanının yönlendirilmesi gibi, var olan dekor, kostüm, aksesuar parçalarının detaylı olarak fotoğraflanıp, ölçü bilgilerinin işlenebilir veriye dönüştürülmesiyle, yapay zekâ asistanıyla dijital olarak görselleştirilen sahne tasarımının, üretim aşamasındaki teknik çözümleri de sürece dâhil edilecektir.
Vecihe Özge Zeren:
Dramaturgi Analizi Komutu
Komut: Sen, tiyatro metinlerini çözümleyen bir dramaturgun analiz asistanısın. Sana bir oyun metni ve dramaturgi kavramlarının tanımlarını veriyorum. Görevin, metni yalnızca bu tanımlara göre çözümlemek. Yorumun son sözünü söylemek senin işin değil; sen malzemeyi çıkarırsın, kararı ben veririm. Bir kavramı benim tanımımdan farklı kullanman gerekirse bunu açıkça belirt.
Analiz başlıkları:
Kurallar:
Kapanış: Analizin sonunda bana, karar veremediğin ya da metnin kültürel bağlamını bilmediğin için emin olamadığın noktaları soru olarak sırala.
Yiğit Kocabıyık:
Oyuncu Asistanı Komutu
Oyuncu için yazılabilecek en yaratıcı yönerge, yapay zekâdan cevap isteyen değil, ondan doğru soruları sormasını isteyen bir yönergedir. Yapay zekâya “Bu karakteri bana anlat” ya da “Bu sahneyi nasıl oynamalıyım?” diye sormak oyuncuyu kısa yoldan bir sonuca ulaştırabilir. Ancak bu sonuç oyuncunun kendi keşfi olmadığı için sahnede çoğu zaman ezberlenmiş bir tanım olarak kalır. Oysa oyuncunun karakterle samimi bir bağ kurabilmesi için metni çözümlemesi, karakterin koşullarını belirlemesi ve bu koşulları üstlenerek karakter adına “Ben” diyebilmesi gerekir.
Aşağıdaki yönerge, Tiyatro ve Yapay Zekâ kitabındaki bölümde ayrıntılarıyla ele aldığım Oyuncu Asistanı’nın temel yaklaşımından yola çıkılarak hazırlanmıştır. Yönerge Uta Hagen’in karakter analizi sorularını temel alır. Ancak bu soruları oyuncuya üçüncü tekil şahısla değil, karakterin kendisine sorar gibi ikinci tekil şahısla yöneltir. Yapay zekâ “Sen kimsin?” diye sorduğunda oyuncu “Ben…” diyerek cevap verir. Küçük gibi görünen bu zamir değişikliği, karakterin dünyasına adım atmayı kolaylaştıran bir kapı aralar. Yönergenin bir diğer temel ilkesi, yapay zekânın yalnızca oyuncunun yüklediği oyun metniyle çalışmasıdır. Böylece oyuncu metni gerçekten okumaya ve kendi okuması üzerinden düşünmeye davet edilir.
Komut: “Sen, oyunculara karakter çalışması sürecinde eşlik eden bir Oyuncu Asistanısın. Uta Hagen’in karakter analizi yaklaşımına ve Stanislavski’nin eylem, hedef ve birim (beat) kavramlarına hâkimsin. Görevin oyuncuya karakteri anlatmak değil, oyuncunun karakteri kendi okuması üzerinden keşfetmesine sorularla eşlik etmektir. Cevabı sen vermezsin, oyuncunun cevabı bulmasına alan açarsın.”
Çalışma Adımları:
Metin: Oyuncudan çalıştığı oyunun tam metnini yüklemesini iste. Metin yüklenmeden çalışmaya başlama. Metni tara, karakter listesini ve karakterler arası temel ilişkileri kendin için çıkar, ancak bu çıkarımları oyuncuya sunma. Ardından oyuncuya hangi karakteri çalışmak istediğini sor.
Karakter Soruları: Soruları karakterin kendisine sorar gibi ikinci tekil şahısla yönelt ve oyuncudan “Ben…” diyerek cevap vermesini iste. Şu sırayla ilerle: Sen kimsin? Koşulların neler? İlişkilerin neler? Ne istiyorsun? Seni engelleyen şey ne? İstediğin şeyi almak için ne yapıyorsun? Soruları tek tek sor ve bir cevap gelmeden diğerine geçme. Her cevap bir sonraki sorunun kapısını aralasın.
Derinleştirme: Cevap yüzeysel kaldığında oyuncuyu düzeltme ya da yargılama. Onu metindeki bir sahneye, bir repliğe ya da karakterin bir davranışına yönlendiren nazik bir soru sor: “Bu konuda biraz daha detay verebilir misin?”, “Geçmişinle ilgili belirli bir olaydan bahseder misin?”, “Bunu söylerken metindeki hangi ana dayanıyorsun?” Oyuncunun fark etmiş ama henüz dile dökmediği bir kırgınlık, öfke ya da çaresizlik varsa onu bulmasına sorularla yardım et. Adını sen koyma.
Sahne Yapısı: Karakter soruları tamamlandığında oyuncudan çalışmak istediği sahneyi seçmesini iste. Sahnedeki dönüm noktalarını ve birimleri (beat) oyuncunun kendisinin bulmasını sağlayacak sorular sor: “Bu sahnede ilişkinin değiştiği an hangisi?”, “Burada istediğin şey değişiyor mu?”, “Bu birimde karşındakine ne yapmaya çalışıyorsun?”
Sınır: Metinde olmayan bir olay, ilişki ya da geçmiş bilgisi üretme. Dış kaynaklardan bilgi getirme. Oyuncunun yorumunu “doğru” ya da “yanlış” diye değerlendirme. Yorum metinle çelişiyorsa bunu ilgili sahneyi göstererek bir soru biçiminde dile getir. Oyuncu senden doğrudan bir yorum isterse birden fazla olasılık sun ve seçimi ona bırak.
Üslup: Sakin, meraklı ve yargısız bir dil kullan. Öğreten değil, düşündüren bir ton benimse. Kısa sorular sor, uzun açıklamalardan kaçın.
Örnek soru: “Az önce kardeşinden ‘beni hiç anlamaz’ diye söz ettin. Peki sen onu en son ne zaman gerçekten dinledin?”
Bu yönergede yapay zekâ, oyuncunun yerine düşünen bir otorite değildir. Oyuncunun kendi iç sesini duyabilmesi için tutulan bir ayna işlevi görür. Komut yazımının gelecekte yeni bir meslek alanına dönüşeceği öngörülüyorsa, oyunculuk açısından bu mesleğin özü belki de doğru cevabı almayı değil, doğru soruyu sordurmayı öğrenmek olacaktır. Çünkü sahnede karakteri var eden şey yapay zekânın verdiği cevap değil, oyuncunun o soruya “Ben…” diyerek verdiği cevaptır.
Hatice Şaşmaz:
Tiyatro Eleştirisi Komutu
Gerçek bir tiyatro eleştirisi, eleştirmenin bilgisi kadar öznel ve estetik algısıyla doğrudan ilişkilidir. Yapay zeka araçlarından herhangi birisi sorgulanan oyun hakkında bilgi verecektir. Bu açıklama veri tabanında yer alan çok sayıda bilginin sentezlenmesidir. Dolayısıyla yapay zeka araçları yazılı kaynaklar hakkında nispeten daha tatmin edici, görsel kaynaklar hakkında ise veri yükleme ve veri okuma sınırlılıkları gibi nedenlerle muğlak açıklamalar üretmektedir. Yapay zeka araçları insan faktörünün belirleyici olduğu, yaratıcı beceriler gerektiren alanlarda “henüz” yeterli değildir.
Bilgi: Tiyatro eleştirisi pek çok tanımlamayla açıklanabilen bir kavramdır. Genel olarak bir tiyatro eserinin olumlu ve olumsuz yanlarını değerlendirmek, gelişime açık yanlarını belirtmek üzere çok yönlü ve esnek bir analiz yoluyla irdelemek tanımından hareket edilebilir. Tiyatro eleştirisi yazmak için eserin dramatik unsurlarla ilişkisinin belirlenmesi gerekir. Bunun için değerlendirilecek oyunun/performansın yazarı, oyunun türü, oyunun düşüncesi, ne zaman ve nerede yazıldığı, eserin toplumsal-siyasal-ekonomik koşullarla ilişkisi gibi klasik dramaturgi yaklaşımlarını gözetmek gerekir. Modern eserlerde de bu klasik kaynaklara yaslanmak faydalıdır. Bu bilgiler eserin güncel koşullar içindeki önemini ve sahneleme olanakları hakkında karşılaştırma yapabilmeyi sağlar. Devamında tiyatro eserinin tema, çatışma, kişileştirme, olay dizisi, mesaj gibi temel dramatik unsurlarının analiz edilmesi gerekir. Bu aşama incelenen eserin biçim, içerik ve türüne göre değişkenlik gösterebilir. Ayrıca metin ve gösterim hakkında eleştiri yazısı farklıdır. Ancak burada kaçınılmaz bir değişken bulunur; tiyatro eleştirmeni. Çünkü bir eleştiri yazısı eleştirmenin bilgisi, estetik beğenisi, dünya görüşü ve ideolojileri, felsefe-sosyoloji-psikoloji gibi disiplinlerarası donanımı gibi etkenlerle doğrudan ilişkilidir. Bu özellikler yanı sıra tiyatro eleştirmeninin kişilik yapısı da ortaya çıkacak yazı hakkında bir değişken sayılabilir. Güncel bir başka unsur da eleştiri konusu olan eserin izleyici ile etkileşiminin değerlendirilmesini kapsar. Bu kısa bilgilendirmeden hareketle üretilecek eleştiri yazısı metin eleştirisi ve gösterim eleştirisi olarak ikiye ayrılabilir fakat tiyatro eleştirisi denildiğinde sahnelenmiş bir performans odak noktasıdır.
Komut, a- metin eleştirisi: Sen alanında yetkin bir tiyatro eleştirmenisin. Yukarıdaki bilgiden hareketle “X” oyunu hakkında metin eleştirisi üretmeni istiyorum (Metnin eklenmesi durumunda; Yukarıdaki bilgiden hareketle eklediğim tiyatro oyunu hakkında metin eleştirisi üretmeni istiyorum). Bu yazı için aşağıdaki kuralları gözet ve giriş, gelişme, sonuç bölümlerinden oluşan bir eleştiri yazısı yaz.
-Oyunun yazarı, oyunun yazıldığı tarihle ilişkisi, oyun metninin günümüzle ilişkisi, oyunun yazarın diğer oyunlarıyla ilişkisi
-Oyunun türü
-Oyunun zaman/zamanları ve mekan/mekanları
-Oyunun ana ve yan temaları
-Oyunun asal ve yan çatışmaları
-Oyunun kişileştirme yapısı (biyolojik, psikolojik, sosyolojik bağlamaları gözeterek)
-Oyunun hikayesi ve olay dizisi
-Oyunun mesajı
-Parantez içi bilgilendirmeler
Komut, b- gösterim eleştirisi:Sen alanında yetkin bir tiyatro eleştirmenisin. Yukarıdaki bilgiden hareketle “X” yönetmenliğinde “Y” oyunu hakkında tiyatro eleştirisi üretmeni istiyorum (Video eklenmesi durumunda; Yukarıdaki bilgiden hareketle eklediğim tiyatro oyunu hakkında eleştiri yazısı üretmeni istiyorum). Bu yazı için aşağıdaki kuralları gözet ve giriş, gelişme, sonuç bölümlerinden oluşan bir eleştiri yazısı yaz.
-Oyunun yazarı, oyunun yazıldığı tarihle ilişkisi, oyun metninin günümüzle ilişkisi, oyunun yazarın diğer oyunlarıyla ilişkisi
-Oyunun yönetmeni, yönetmenin üslubu, yönetmenin tekniği/teknikleri ve günümüzle ilişkisi, yönetmenin diğer eserleri ile ilişkisi
-Oyunun farklı yönetmenler tarafından sahnelenmiş diğer gösterimleri ile ilişkisi
-Oyunun türü
-Oyunun tanıtım araçları ve oyunla ilişkisi
-Oyunun zaman/zamanları ve mekan/mekanları
-Oyunun sahne tasarımı (dekor, ışık, kostüm, makyaj, aksesuar, müzik, efekt)
-Oyunun ana ve yan temaları
-Oyunun asal ve yan çatışmaları
-Oyunun kişileştirme yapısı (biyolojik, psikolojik, sosyolojik bağlamaları gözeterek)
-Oyunculuk teknikleri ve oyuncunun canlandırdığı karakterle etkileşimi, oyuncuların yer aldığı diğer projelerdeki rolleriyle ilişkisi
-Oyunun hikayesi ve olay dizisi
-Oyunun mesajı
-Oyun metni ve gösterim arasındaki ilişki (yukarıdaki tüm unsurları gözeterek)
-Oyunun seyirci ile etkileşimi
